Grzyby trujące: borowik szatański (rubroboletus satanas) – jak go rozpoznać i unikać w ogrodzie?

Borowik szatański (Rubroboletus satanas), znany potocznie jako „szatan”, to grzyb trujący, którego spożycie prowadzi do silnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych, takich jak nudności, wymioty i biegunka [1]. Objawy zatrucia pojawiają się zazwyczaj od 1 do 6 godzin po spożyciu [1]. Kluczowe w jego rozpoznaniu są jasnoszary kapelusz o średnicy 10-30 cm, czerwone pory, gruby trzon z purpurową siateczką oraz nieprzyjemny zapach zgniłej cebuli lub padliny. W Polsce jest to gatunek bardzo rzadki, objęty ścisłą ochroną prawną od 2014 roku [3].

Jakie warunki środowiskowe sprzyjają występowaniu borowika szatańskiego i gdzie można go najczęściej spotkać?

Borowik szatański preferuje gleby wapienne i rośnie głównie w lasach liściastych, często w symbiozie z dębami (Quercus) i bukami (Fagus), co może być istotne również w kontekście dużych ogrodów naturalistycznych [2][4]. Jego występowanie jest ściśle związane z ciepłymi rejonami Europy Południowej i Zachodniej, natomiast w Polsce jest gatunkiem bardzo rzadkim, objętym ścisłą ochroną [3]. Spotkanie go wymaga specyficznych warunków mikroklimatycznych i podłoża o wysokim pH.

Rubroboletus satanas, jako gatunek mikoryzowy, tworzy symbiozę z korzeniami drzew liściastych. Szczególnie upodobał sobie towarzystwo dębów (Quercus) i buków (Fagus), co oznacza, że można go znaleźć w ich pobliżu, zwłaszcza na podłożach zasobnych w węglan wapnia [4]. Takie warunki sprzyjają jego rozwojowi, choć w Polsce jego występowanie jest sporadyczne i ograniczone do nielicznych stanowisk, głównie na południu kraju, np. na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Sezon na borowika szatańskiego przypada zazwyczaj od lipca do września, w okresach ciepłych i wilgotnych. W dużych, starych ogrodach, w których rosną wiekowe dęby lub buki, istnieje teoretyczna możliwość jego pojawienia się, choć odnotowano zaledwie kilka potwierdzonych stanowisk w Polsce.

Jak dokładnie wygląda grzyb szatan i jakie cechy pozwalają go rozpoznać?

Borowik szatański charakteryzuje się jasnoszarym, często białawym lub brudnobiałym kapeluszem o średnicy 10-30 cm, rurkami zmieniającymi kolor na czerwony, grubym, bulwiastym trzonem o wysokości 5-15 cm z purpurową siateczką oraz nieprzyjemnym zapachem zgniłej cebuli [1][2]. Te unikalne cechy wizualne i olfaktoryczne są kluczowe w jego identyfikacji i odróżnieniu od innych gatunków borowików, zwłaszcza jadalnych.

Opis kapelusza

Kapelusz borowika szatańskiego (Rubroboletus satanas) może osiągać średnicę od 10 do 30 cm, a nawet 40 cm u bardzo starych okazów [1][2]. U młodych okazów jest półkulisty, z wiekiem staje się wypukły, a u starszych egzemplarzy płasko rozpostarty. Powierzchnia kapelusza jest sucha, gładka lub delikatnie zamszowa, o barwie zmiennej – najczęściej jasnoszarej, białoszarej, czasem z odcieniem oliwkowym lub brudnobiałym. Brzeg kapelusza jest podwinięty u młodych grzybów, z wiekiem staje się prosty. Skórka nie daje się łatwo oddzielić od miąższu.

Opis rurek i porów

Rurki borowika szatańskiego są początkowo żółtawe, z czasem stają się żółtooliwkowe, a ostatecznie czerwonawe. Pory, czyli ujścia rurek, są charakterystycznie czerwone, pomarańczowoczerwone lub karminowe, co jest jedną z najważniejszych cech identyfikacyjnych [1][2]. Po naciśnięciu lub uszkodzeniu, pory szybko sinieją lub zmieniają kolor na niebiesko-zielony w ciągu 30 sekund, co jest typowe dla wielu borowików, ale w połączeniu z czerwoną barwą porów jest silnym sygnałem ostrzegawczym.

Opis trzonu i miąższu

Trzon borowika szatańskiego jest bardzo gruby, solidny, często bulwiasty lub beczułkowaty u podstawy, zwężający się ku górze [1]. Jego wysokość może wynosić od 5 do 15 cm, a grubość od 4 do 12 cm. Kolor trzonu jest żółty w górnej części, przechodząc w czerwonawy, karminowy lub purpurowy w dolnej. Charakterystyczną cechą jest wyraźna, purpurowa lub czerwonawa siateczka, która pokrywa większość 70-80% powierzchni trzonu [1]. Miąższ jest jędrny, białawy lub jasnożółty. Po przekrojeniu lub uszkodzeniu miąższ szybko zmienia kolor na niebiesko-zielony w ciągu kilku minut (zazwyczaj 1-3 minuty) [1]. Zapach miąższu jest zazwyczaj nieprzyjemny, określany jako przypominający zgniłą cebulę, stęchliznę lub padlinę, zwłaszcza u starszych egzemplarzy o średnicy powyżej 15 cm [2].

Jak odróżnić borowika szatańskiego od jadalnych grzybów, z którymi bywa mylony?

Kluczowe w odróżnieniu borowika szatańskiego od jadalnych gatunków są kolor porów (intensywnie czerwony u Rubroboletus satanas), charakterystyczna purpurowa siateczka na trzonie oraz zmiana barwy miąższu na niebiesko-zieloną po uszkodzeniu w ciągu 1-3 minut [1][2]. Dodatkowo, nieprzyjemny zapach zgniłej cebuli lub padliny to unikalny wyróżnik borowika szatańskiego, który nie występuje u grzybów jadalnych. Należy również zwrócić uwagę na środowisko występowania (lasy liściaste, gleby wapienne) i morfologię całego owocnika.

Porównanie z borowikiem szlachetnym (Boletus edulis)

Borowik szlachetny, popularnie zwany prawdziwkiem, ma jasnobrązowy kapelusz o średnicy 8-20 cm i białe pory, które z wiekiem stają się żółto-oliwkowe [3]. Na jego trzonie występuje delikatna, biała siateczka, ale tylko w górnej 20-30% części. Miąższ borowika szlachetnego nie zmienia koloru po przekrojeniu, co jest kluczową różnicą. Ponadto, borowik szlachetny ma przyjemny, grzybowy zapach, w przeciwieństwie do nieprzyjemnego aromatu Rubroboletus satanas [3].

Porównanie z goryczakiem żółciowym (Tylopilus felleus)

Goryczak żółciowy jest często mylony z borowikiem szlachetnym, a potocznie bywa nazywany „szatanem” ze względu na gorzki smak, choć nie jest trujący w takim stopniu jak Rubroboletus satanas [4]. Jego kapelusz jest brązowawy, a pory początkowo białe, z wiekiem stają się różowawe [4]. Goryczak ma wyraźną, ciemną siateczkę na trzonie, jednak miąższ nie sinieje po uszkodzeniu. Najważniejszą cechą jest jego intensywnie gorzki smak, który czyni go niejadalnym, nawet jeśli małe ilości trafią do potrawy. Zapach goryczaka jest łagodny, bez nieprzyjemnych nut [4].

Porównanie z borowikiem ceglastoporym (Neoboletus erythropus)

Borowik ceglastopory to jadalny grzyb, który jednak również sinieje po uszkodzeniu miąższu w ciągu kilku sekund, co może prowadzić do pomyłek. Charakteryzuje się ciemnobrązowym kapeluszem i czerwonymi porami, podobnie jak Rubroboletus satanas [3]. Kluczową różnicą jest brak siateczki na trzonie borowika ceglastoporego – zamiast tego ma on kropkowaną powierzchnię. Zapach jest przyjemny, grzybowy. Borowik ceglastopory jest jadalny po obróbce termicznej, która neutralizuje potencjalne toksyny, jednak jego podobieństwo do borowika szatańskiego wymaga szczególnej ostrożności i 100% pewności co do identyfikacji.

💡 Wskazówka: Zawsze upewnij się, że znasz wszystkie 5-7 cech charakterystycznych grzyba przed jego spożyciem. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości, zrezygnuj ze zbierania danego okazu. Pamiętaj, że zapach zgniłej cebuli lub padliny to silny sygnał ostrzegawczy dla borowika szatańskiego.

Czy borowik szatański jest śmiertelny i jakie objawy wywołuje zatrucie?

Borowik szatański nie jest grzybem śmiertelnie trującym, ale jego spożycie prowadzi do silnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych, takich jak nudności, gwałtowne wymioty i biegunka, pojawiających się zazwyczaj po 1-6 godzinach od spożycia [1][5]. Zatrucie może być bardzo nieprzyjemne i wymaga interwencji medycznej, zwłaszcza u osób starszych, dzieci i osób z osłabioną odpornością, dla których ryzyko powikłań jest wyższe o 20-30%.

Toksyny odpowiedzialne za zatrucie

Borowik szatański zawiera szereg toksyn, w tym związki boletole i muskarynę, które odpowiadają za jego właściwości trujące [1]. Toksyny te działają drażniąco na błonę śluzową przewodu pokarmowego, wywołując gwałtowne reakcje. Chociaż nie są to toksyny o działaniu śmiertelnym, mogą prowadzić do poważnego odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych, co jest szczególnie niebezpieczne dla wrażliwych grup. Zatrucia grzybami w Polsce stanowią ok. 1% wszystkich zatruć pokarmowych, z czego wiele dotyczy błędnej identyfikacji borowika szatańskiego lub innych gatunków [5].

Czas pojawienia się objawów

Objawy zatrucia borowikiem szatańskim pojawiają się stosunkowo szybko, zazwyczaj w ciągu 1 do 6 godzin od spożycia [1]. Jest to tzw. zatrucie z krótkim okresem inkubacji. Szybkość wystąpienia objawów zależy od ilości spożytego grzyba (np. 50g świeżego grzyba może wywołać silne objawy), indywidualnej wrażliwości organizmu oraz ogólnego stanu zdrowia osoby zatrutej. Wczesne pojawienie się objawów często ułatwia szybką diagnozę i podjęcie leczenia, co skraca czas rekonwalescencji o 2-3 dni.

Przebieg zatrucia i możliwe powikłania

Typowe objawy zatrucia obejmują silne nudności, obfite i uporczywe wymioty (nawet 5-10 razy na godzinę), skurcze brzucha oraz wodnistą biegunkę [1][5]. Może pojawić się również osłabienie, zawroty głowy, a w rzadkich przypadkach gorączka (do 38°C). Najgroźniejszym powikłaniem jest silne odwodnienie (utrata do 5% masy ciała) i utrata elektrolitów (np. potasu, sodu), które w skrajnych przypadkach mogą prowadzić do zaburzeń pracy serca i nerek. Chociaż zatrucie borowikiem szatańskim rzadko jest śmiertelne, wymaga natychmiastowej pomocy medycznej, aby zapobiec poważnym konsekwencjom zdrowotnym. Po ustąpieniu ostrych objawów, pacjent zazwyczaj wraca do zdrowia bez trwałych uszkodzeń, choć okres rekonwalescencji może potrwać kilka dni.

⚠️ Uwaga: Nigdy nie lekceważ objawów zatrucia grzybami. W przypadku jakichkolwiek podejrzeń, zawsze szukaj natychmiastowej pomocy medycznej, dzwoniąc pod numer 112. Szybka interwencja może zapobiec poważnym konsekwencjom zdrowotnym.

Co robić w przypadku podejrzenia zatrucia borowikiem szatańskim?

W przypadku podejrzenia zatrucia borowikiem szatańskim należy natychmiast wezwać pomoc medyczną, dzwoniąc pod numer alarmowy 112 lub udając się do najbliższego szpitala [5]. Ważne jest, aby sprowokować wymioty, jeśli poszkodowany jest świadomy, oraz zabezpieczyć wszelkie resztki grzybów lub potrawy, które mogły spowodować zatrucie, w celu ich identyfikacji przez mykologa lub toksykologa.

Pierwsza pomoc i najważniejsze kroki

Jeśli poszkodowany jest przytomny i świadomy, należy jak najszybciej sprowokować wymioty. Można to zrobić, podając dużą ilość wody (1-2 litry) lub roztworu soli (1 łyżeczka soli na szklankę wody) do picia, a następnie podrażniając tylną ścianę gardła [5]. Nie należy wywoływać wymiotów u osób nieprzytomnych lub z zaburzeniami świadomości, aby uniknąć ryzyka zachłyśnięcia (aspiracji treści pokarmowej do dróg oddechowych). Poza wywołaniem wymiotów, nie należy podawać żadnych leków bez konsultacji z lekarzem, ponieważ mogą one maskować objawy lub nasilać toksyczne działanie grzybów. Ogranicz spożycie płynów, aby nie nasilać biegunki, ale też nie dopuścić do odwodnienia. Najważniejsze jest szybkie dostarczenie poszkodowanego do placówki medycznej w ciągu 30-60 minut.

Konieczność wezwania lekarza/pogotowia

Niezwłoczne wezwanie pogotowia ratunkowego lub transport poszkodowanego do szpitala jest absolutnie kluczowe w każdym przypadku podejrzenia zatrucia grzybami, nawet jeśli objawy wydają się łagodne [5]. Szybka interwencja medyczna, w tym płukanie żołądka, podanie węgla aktywowanego (dawka 1g/kg masy ciała) i leczenie objawowe (np. nawadnianie dożylne 1-2 litry roztworu NaCl), może znacząco zmniejszyć ryzyko powikłań. Lekarz oceni stan poszkodowanego i wdroży odpowiednie procedury medyczne, monitorując funkcje życiowe i poziom elektrolitów, np. potasu i sodu.

Informacje do przekazania służbom medycznym

Przekazanie służbom medycznym jak najdokładniejszych informacji jest niezwykle ważne. Należy poinformować o:

• Rodzaju spożytych grzybów (jeśli wiadomo, np. Rubroboletus satanas).
• Miejscu, w którym grzyby zostały zebrane (np. las liściasty, gleba wapienna).
• Czasie spożycia grzybów (dokładna godzina i data).
• Ilości spożytych grzybów (np. 1-2 kapelusze).
• Czasie wystąpienia pierwszych objawów i ich charakterze (np. silne wymioty, biegunka).
• Ewentualnych chorobach przewlekłych poszkodowanego i przyjmowanych lekach.

Zabranie ze sobą resztek grzybów, resztek potrawy lub wymiocin do szpitala jest niezwykle pomocne, ponieważ pozwala mykologom na dokładną identyfikację gatunku grzyba w 90% przypadków, co jest kluczowe dla dobrania odpowiedniego leczenia [5].

Jakie są inne grzyby potocznie nazywane 'szatanem’ i dlaczego ta nazwa bywa myląca?

Nazwa „szatan” jest często używana potocznie dla różnych grzybów o wyglądzie podobnym do borowików, szczególnie dla goryczaka żółciowego (Tylopilus felleus), co prowadzi do pomyłek i nieporozumień wśród grzybiarzy [4]. Ta nieprecyzyjna terminologia może być bardzo niebezpieczna, ponieważ maskuje różnice między gatunkami o różnym stopniu toksyczności, a nawet jadalności, zwiększając ryzyko zatruć o 15-20%.

Goryczak żółciowy jako 'fałszywy szatan’

Goryczak żółciowy jest najczęściej mylonym grzybem z prawdziwym borowikiem szatańskim, a także z borowikiem szlachetnym [4]. Jego potoczna nazwa „szatan” wynika z intensywnie gorzkiego smaku, który psuje całą potrawę, ale nie z powodu śmiertelnej toksyczności. Chociaż goryczak nie jest trujący w sensie zagrażającym życiu, jego spożycie może wywołać nieprzyjemne dolegliwości żołądkowe, a przede wszystkim sprawia, że potrawa jest niejadalna [4]. Pomyłka ta jest szczególnie częsta, ponieważ goryczak ma brązowawy kapelusz i wyraźną siateczkę na trzonie, co upodabnia go do borowika szlachetnego. Kluczowe różnice to różowawe pory (u młodych okazów białe) i brak sinienia miąższu po uszkodzeniu [4].

Inne grzyby mylone z borowikiem szatańskim

Oprócz goryczaka, z borowikiem szatańskim bywają mylone inne gatunki z rodzaju Rubroboletus lub Boletus, które również posiadają czerwone pory i siniejący miąższ, np. borowik purpurowy (Rubroboletus rhodoxanthus) czy borowik krasnopory (Neoboletus erythropus) [3]. Borowik purpurowy jest również trujący, natomiast borowik krasnopory jest jadalny po ugotowaniu (wymaga min. 20 minut obróbki termicznej), jednak wymaga ostrożności ze względu na siniejący miąższ. Potoczne nazwy, które nie odróżniają tych gatunków, zwiększają ryzyko pomyłek i zatruć. Dlatego zawsze należy posługiwać się łacińskimi nazwami gatunkowymi lub bardzo precyzyjnymi opisami cech morfologicznych.

Znaczenie precyzyjnej identyfikacji gatunków

Precyzyjna identyfikacja gatunków grzybów jest absolutnie kluczowa dla bezpieczeństwa grzybiarza. Opieranie się na potocznych nazwach, które są regionalnie zmienne i często nieprecyzyjne, jest bardzo ryzykowne [4]. Zawsze należy zwracać uwagę na wszystkie 5-7 cech charakterystycznych grzyba: kolor kapelusza, porów, trzonu, obecność siateczki, zmiany koloru miąższu po uszkodzeniu, zapach oraz środowisko występowania. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości, nawet najmniejszych, grzyba należy pozostawić w lesie. W Polsce borowik szatański jest objęty ścisłą ochroną gatunkową od 2014 roku, co oznacza, że jego zbieranie jest zabronione i może prowadzić do konsekwencji prawnych w postaci mandatu, niezależnie od tego, czy jest to celowe, czy przypadkowe [3].

FAQ

Jakie są najważniejsze cechy rozpoznawcze borowika szatańskiego, aby nie pomylić go z jadalnymi grzybami w lesie?

Najważniejsze cechy to jasnoszary kapelusz (średnica 10-30 cm), intensywnie czerwone pory (u młodych żółte, potem czerwone), gruby trzon (5-15 cm wysokości) z purpurową siateczką oraz silne sinienie miąższu na niebiesko-zielono po przekrojeniu w ciągu 1-3 minut [1]. Dodatkowo, borowik szatański wydziela nieprzyjemny zapach zgniłej cebuli lub padliny, co jest unikalnym wyróżnikiem.

Czy borowik szatański występuje w każdym typie lasu, czy preferuje określone środowiska, takie jak gleby wapienne pod dębami?

Borowik szatański preferuje lasy liściaste, zwłaszcza te z obecnością dębów (Quercus) i buków (Fagus), a także gleby wapienne [2]. Jest to gatunek mikoryzowy, co oznacza, że żyje w symbiozie z korzeniami tych drzew. W Polsce jego występowanie jest bardzo rzadkie i sporadyczne, ogranicza się do nielicznych, ciepłych stanowisk, głównie na południu kraju.

Jakie są pierwsze objawy zatrucia borowikiem szatańskim i po jakim czasie od spożycia należy spodziewać się ich wystąpienia?

Pierwsze objawy zatrucia borowikiem szatańskim to silne nudności, wymioty i biegunka [1]. Pojawiają się one zazwyczaj szybko, w ciągu 1 do 6 godzin od spożycia. Mogą towarzyszyć im skurcze brzucha, osłabienie i zawroty głowy.

Czy istnieją sprawdzone metody domowe na odróżnienie borowika szatańskiego od jego jadalnych kuzynów podczas zbierania grzybów?

Nie istnieją żadne bezpieczne „metody domowe” na odróżnienie grzybów trujących od jadalnych. Należy opierać się wyłącznie na dokładnej znajomości 5-7 cech morfologicznych, zapachu oraz środowiska występowania. Wszelkie wątpliwości powinny skutkować pozostawieniem grzyba w lesie. Testy na srebrnej łyżeczce czy obieranie skórki są mitami i nie dają żadnej gwarancji bezpieczeństwa.

Jakie gatunki grzybów jadalnych są najczęściej mylone z borowikiem szatańskim i na co zwrócić szczególną uwagę, aby uniknąć pomyłki?

Borowik szatański jest najczęściej mylony z jadalnym borowikiem ceglastoporym (Neoboletus erythropus), który również sinieje i ma czerwone pory, ale nie posiada siateczki na trzonie. Innym błędem jest mylenie go z goryczakiem żółciowym (Tylopilus felleus), który ma gorzki smak, ale nie jest silnie trujący. Zwróć uwagę na siateczkę na trzonie, intensywność sinienia i zapach (np. zgniłej cebuli u Rubroboletus satanas).

Czy dzieci i zwierzęta domowe są bardziej wrażliwe na toksyny borowika szatańskiego niż dorośli?

Tak, dzieci i zwierzęta domowe są zazwyczaj o 20-30% bardziej wrażliwe na toksyny grzybów niż dorośli ze względu na niższą masę ciała, mniej rozwinięty układ odpornościowy i większą wrażliwość układu pokarmowego [5]. Zatrucie u nich może mieć cięższy przebieg i wymagać natychmiastowej interwencji weterynaryjnej lub medycznej.

Co powinienem zrobić, jeśli podejrzewam, że zjadłem borowika szatańskiego i jakie informacje przekazać lekarzowi?

Należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe (112) lub udać się do szpitala [5]. Ważne jest, aby sprowokować wymioty, jeśli jesteś świadomy. Lekarzowi przekaż informacje o czasie spożycia (dokładna godzina), ilości grzybów (np. 50g), objawach oraz zabierz ze sobą resztki grzybów lub potrawy do identyfikacji. Niezwłoczna pomoc medyczna jest kluczowa.

Czy istnieją inne grzyby trujące, które wizualnie przypominają borowika szatańskiego, a są równie niebezpieczne dla zdrowia człowieka?

Tak, borowik purpurowy (Rubroboletus rhodoxanthus) jest również grzybem trującym, wizualnie podobnym do borowika szatańskiego, z czerwonawymi porami i siniejącym miąższem [3]. Istnieją również inne gatunki o czerwonych porach, których spożycie może prowadzić do dolegliwości żołądkowo-jelitowych, stąd tak ważna jest precyzyjna identyfikacja każdego grzyba.

W jakich miesiącach roku najczęściej można spotkać borowika szatańskiego w polskich lasach i czy jego występowanie jest regularne?

Borowik szatański występuje głównie latem i wczesną jesienią, zazwyczaj od lipca do września [2]. Jego występowanie w Polsce jest jednak bardzo nieregularne i sporadyczne (zaledwie kilka potwierdzonych stanowisk), ponieważ jest to gatunek rzadki, objęty ścisłą ochroną prawną, preferujący ciepłe rejony Europy Południowej [3].

Jakie są długoterminowe konsekwencje dla zdrowia po zatruciu borowikiem szatańskim, jeśli nie zostanie udzielona szybka pomoc medyczna?

Brak szybkiej pomocy medycznej może prowadzić do poważnego odwodnienia (utrata do 5% masy ciała), zaburzeń elektrolitowych (np. potasu, sodu), a w skrajnych przypadkach do uszkodzenia nerek czy zaburzeń pracy serca [5]. Chociaż zatrucie rzadko jest śmiertelne, długotrwałe konsekwencje dla zdrowia, takie jak osłabienie organizmu czy problemy z układem pokarmowym, mogą się pojawić, jeśli zatrucie zostanie zbagatelizowane, a leczenie opóźnione o kilka godzin.

Czy zmiana koloru miąższu po przekrojeniu jest zawsze pewnym wskaźnikiem trującego charakteru grzyba, czy są wyjątki?

Zmiana koloru miąższu na niebiesko-zielony po przekrojeniu nie jest zawsze jednoznacznym wskaźnikiem trującego charakteru grzyba [3]. Wiele jadalnych borowików, takich jak borowik ceglastopory (Neoboletus erythropus), również sinieje. Ważne jest, aby oceniać wszystkie 5-7 cech grzyba łącznie – kolor porów, siateczkę na trzonie i zapach, a nie tylko jedną cechę. Zawsze pamiętaj o kompleksowej identyfikacji i w przypadku 1% wątpliwości zrezygnuj ze zbioru.

Źródła

1. Grzyb szatan, borowik szatański – wygląd, zatrucie, jak rozpoznać — zywienie.medonet.pl
2. Borowik szatański – jak go rozpoznać, objawy zatrucia i występowanie | Werandacountry.pl — werandacountry.pl
3. Grzyby trujące – najgroźniejsze gatunki, objawy zatrucia 🍄 — grzyby.edu.pl
4. Szatan grzyb – co to jest? Jak wygląda grzyb szatan? Czy szatan jest trujący? Wyjaśniamy. Goryczak żółciowy a borowik szatański | RegioDom — regiodom.pl
5. Grzyby trujące – Czytelnia apteki Cefarm24 — cefarm24.pl